नांदेड जिल्ह्याची ओळख आणि हजारो शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाचा प्रमुख आधार असलेली अर्धापुरी केळी सध्या अभूतपूर्व संकटातून जात आहे. हवामानातील सातत्याने होणारे बदल, अतिवृष्टी, त्यानंतरचा

प्रदीर्घ हिवाळा आणि चालू वर्षातील तीव्र उन्हाळा अशा प्रतिकूल परिस्थितीचा केळीच्या बागांवर विपरीत परिणाम झाला आहे.(Sigatoka Banana Disease)

या बदलत्या हवामानामुळे केळीच्या बागांमध्ये ‘सिगाटोका’ या बुरशीजन्य रोगाचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर वाढल्याचे चित्र आहे. रोगामुळे पाने करपणे, झाडांची वाढ खुंटणे आणि घडाची वाढ पूर्ण होण्यापूर्वीच तो झाडावर पिकण्यास सुरुवात होणे, अशा समस्या निर्माण झाल्या आहेत.(Sigatoka Banana Disease)

त्यामुळे केळीचा दर्जा घसरला असून आंतरराष्ट्रीय बाजारासाठी आवश्यक असलेली प्रतवारी मिळत नसल्याने आखाती देशांमध्ये जाणारी कोट्यवधी रुपयांची केळीची निर्यात ठप्प झाल्याचे व्यापाऱ्यांचे म्हणणे आहे.(Sigatoka Banana Disease)

अर्धापूर, मुदखेड, भोकर, उमरीत बागा संकटात

नांदेड जिल्ह्यातील अर्धापूर, मुदखेड, भोकर आणि उमरी हे तालुके केळी उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहेत. या भागाला केळीचे आगार म्हणून ओळखले जाते.

मात्र, गतवर्षी झालेली अतिवृष्टी, त्यानंतरचा प्रदीर्घ हिवाळा आणि चालू वर्षातील तीव्र उन्हाळा यामुळे केळीच्या झाडांची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती कमी झाल्याचे शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे.

हवेत असलेला दमटपणा आणि तापमानातील सातत्याने होणारे बदल यामुळे बुरशीजन्य रोगाचा प्रसार होण्यासाठी पोषक वातावरण तयार झाले. परिणामी अनेक बागांमध्ये सिगाटोकाचा प्रादुर्भाव वाढला.

झाडे करपली, घड पूर्ण वाढण्यापूर्वीच पिकू लागले

सिगाटोकाच्या प्रादुर्भावामुळे केळीची पाने आणि झाडे करपण्यास सुरुवात झाली आहे. त्याचा थेट परिणाम घडाच्या वाढीवर झाला आहे.

काही ठिकाणी घड पूर्ण वाढ होण्यापूर्वीच झाडावर पिकू लागल्याने शेतकऱ्यांना अपेक्षित दर्जाचा माल मिळत नाही. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेसाठी केळीची गुणवत्ता, आकार आणि प्रतवारी महत्त्वाची असते. रोगामुळे या निकषांवर माल कमी पडत असल्याने निर्यातीवर मोठा परिणाम झाला आहे.

आखाती देशांची निर्यात ठप्प

नांदेड जिल्ह्यातून दरवर्षी हजारो टन उच्च दर्जाची केळी आखाती देशांमध्ये पाठवली जातात. या निर्यातीतून शेतकरी, व्यापारी, वाहतूकदार आणि इतर संबंधित घटकांना मोठी आर्थिक उलाढाल मिळते.

मात्र, यंदा सिगाटोकाच्या प्रादुर्भावामुळे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचा माल मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होत नसल्याचे व्यापारी सांगतात. त्यामुळे आखाती देशांकडे होणारी केळीची निर्यात ठप्प झाली आहे.

निर्यात बाजारपेठ बंद झाल्याचा थेट परिणाम स्थानिक बाजारातील दरांवरही होत आहे.

चांगल्या केळीला केवळ १ हजार ते ११०० रुपये क्विंटल

सध्या स्थानिक बाजारपेठेत चांगल्या दर्जाच्या केळीला प्रतवारीनुसार १ हजार ते ११०० रुपये प्रतिक्विंटल असा भाव मिळत आहे.

मात्र, ज्या बागांमध्ये सिगाटोकाचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर आहे, त्या भागातील माल खरेदी करण्यास व्यापारीही तयार नसल्याचे चित्र आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांसमोर रोगग्रस्त घडांची विल्हेवाट लावण्याचे मोठे संकट निर्माण झाले आहे.

महामार्गावर ‘नैसर्गिक पिकलेली’ म्हणून विक्री?

या संकटाचा आणखी एक धक्कादायक पैलू समोर आला आहे. व्यापाऱ्यांनी नाकारलेला किंवा सिगाटोकामुळे मुदतीपूर्वी झाडावर पिकलेला माल काही जण झाडावरच नैसर्गिकरीत्या पिकलेली केळी असल्याचे सांगून विकत असल्याचा आरोप आहे.

भोकर, मुदखेड आणि अर्धापूर मार्गावर केळीच्या बागांलगत तात्पुरती विक्री केंद्रे उभारली जात असल्याचे सांगितले जात आहे.

या ठिकाणी विकला जाणारा माल प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांचा नसून, काही मध्यस्थ बाधित किंवा व्यापाऱ्यांनी नाकारलेला माल अत्यंत कमी दरात मिळवून रस्त्यालगत विकत असल्याचे सांगितले जाते.

ग्राहकांनी काय काळजी घ्यावी?

झाडावर पिकलेली म्हणून विक्री होत आहे म्हणून केळीची गुणवत्ता आपोआप चांगली असेलच असे नाही. ग्राहकांनी केळी खरेदी करताना फळाचा बाह्य दर्जा, कुजलेले किंवा काळवंडलेले भाग, असामान्य डाग आणि फळाची एकूण स्थिती तपासावी.

रस्त्यालगत विक्री होणाऱ्या मालाबाबत विक्रेत्याकडून त्याच्या स्रोताची माहिती घेणेही महत्त्वाचे आहे.

८० टक्के उत्पादकांचे नुकसान?

यंदा सिगाटोकाचा परिणाम मोठ्या प्रमाणावर झाला असून बाजारात जाणाऱ्या मालापैकी केवळ सुमारे २० टक्के माल चांगल्या दर्जाचा असल्याचे सांगितले जाते. परिणामी सुमारे ८० टक्के उत्पादकांचे नुकसान होत असल्याचा दावा करण्यात आला आहे.-निलेश देशमुख, केळी व्यापारी

युद्धजन्य परिस्थिती आणि रोगाचा एकत्रित परिणाम मागील वर्षीही केळी व्यवसायावर झाला होता. त्यात यंदाच्या रोगप्रादुर्भावाची भर पडल्याने केळी उत्पादकांचे आर्थिक गणित आणखी बिघडले आहे.

सिगाटोकाच्या प्रादुर्भावामुळे यंदा आंतरराष्ट्रीय दर्जाचा माल मोठ्या प्रमाणावर तयार झालेला नाही. त्यामुळे आखाती देशांची निर्यात थांबली आहे. सध्या दिल्ली, पंजाब आणि हरियाणा या बाजारपेठेतच माल जात आहे. त्यातही केवळ सुमारे २० टक्के माल चांगल्या दर्जाचा आहे.- निलेश देशमुख, केळी व्यापारी, नांदेड

शेतकऱ्यांना शासकीय मदतीची गरज

केळी हे बहुवार्षिक आणि खर्चिक पीक असल्याने रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यानंतर शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. रोगग्रस्त बागेत उत्पादन घटण्यासोबतच दर्जेदार माल तयार होत नसल्याने बाजारभावही कमी मिळतो.

त्यामुळे सिगाटोकाचा प्रादुर्भाव, बाधित क्षेत्र आणि शेतकऱ्यांचे झालेले नुकसान याचे शास्त्रीय पद्धतीने सर्वेक्षण करून आवश्यक तांत्रिक मार्गदर्शन आणि शासकीय मदत उपलब्ध करून देण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

‘अर्धापुरी केळी’चा ब्रँड वाचवण्याचे आव्हान

अर्धापुरी केळीला नांदेड जिल्ह्याची विशिष्ट ओळख आहे. मात्र, सातत्याने रोगांचा प्रादुर्भाव आणि बदलत्या हवामानाचा फटका बसल्यास केळीच्या उत्पादनावरच नव्हे, तर या भागाच्या ब्रँड व्हॅल्यूवरही परिणाम होऊ शकतो.

त्यामुळे शेतकऱ्यांना रोग व्यवस्थापनाचे तंत्रज्ञान, हवामानावर आधारित पीक व्यवस्थापन, दर्जेदार रोपांची उपलब्धता आणि बाजारपेठेची हमी देण्याबरोबरच निर्यात दर्जाचा माल तयार करण्यासाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध होणे महत्त्वाचे आहे.

सध्या केळी उत्पादकांसमोरील प्रमुख संकटे