इतिहासातील सर्वात भीषण एल निनो
संयुक्त राष्ट्रांचा (UN) धोक्याचा इशारा
शेती आणि पाण्याचे मोठे संकट

UN Chief Antonio Guterres climate warning : जगभरात गेल्या काही वर्षांपासून हवामानात कमालीचे बदल पाहायला मिळत आहेत.

कुठे कडक ऊन, तर कुठे अचानक पूर अशी परिस्थिती निर्माण होत आहे. मात्र, आता शास्त्रज्ञांनी जो अंदाज वर्तवला आहे, तो ऐकून संपूर्ण जगाचे धाबे दणाणले आहेत. जागतिक हवामान संस्था (WMO) आणि युरोपियन सेंटर फॉर मीडियम-रेंज वेदर फोरकास्ट्स (ECMWF) च्या नवीन आणि धक्कादायक अहवालानुसार, या वर्षी जगाला एका अशा महाभयंकर हवामान संकटाचा सामना करावा लागणार आहे, ज्याने यापूर्वीच्या मानवी इतिहासातील सर्व रेकॉर्ड मोडीत निघतील. या संकटाचे नाव आहे ‘एल निनो’ (El Nino). शास्त्रज्ञांच्या मते, हा या शतकातील किंवा आतापर्यंत नोंदवला गेलेला सर्वात शक्तिशाली एल निनो असू शकतो, ज्यामुळे येत्या काळात जगभरातील तापमानात कमालीची वाढ होईल.

पॅसिफिक महासागरात काय घडतंय? पाहा शास्त्रज्ञांचा धक्कादायक आकडा

‘लाइव्ह सायन्स’ या जगप्रसिद्ध विज्ञान नियतकालिकाने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार, मध्य विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरातील पाण्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान अतिशय वेगाने वाढत आहे. युरोपियन हवामान यंत्रणांच्या अंदाजानुसार, या वर्षी डिसेंबर महिन्यापर्यंत या भागातील तापमान सामान्य सरासरीपेक्षा तब्बल ५.४ अंश फॅरेनहाइट (म्हणजेच सुमारे ३ अंश सेल्सिअस) ने वाढू शकते. धक्कादायक बाब म्हणजे, काही आधुनिक मॉडेल्स तर हे तापमान ७.२ अंश फॅरेनहाइट (४ अंश सेल्सिअस) पर्यंत वाढू शकते, असा अंदाज दाखवत आहेत. महासागराच्या तापमानात झालेली ही वाढ वरवर पाहता लहान वाटत असली, तरी ती जागतिक हवामान चक्र पूर्णपणे उद्ध्वस्त करण्यासाठी पुरेशी आहे. यापूर्वी १९९७-१९९८ आणि २०१५-२०१६ मध्ये आलेल्या शक्तिशाली एल निनोने जगात हाहाकार माजवला होता, मात्र चालू घडामोडी त्यापेक्षाही भयानक असणार आहेत.

“जळत्या चुलीसारखी होईल पृथ्वी!” संयुक्त राष्ट्र प्रमुखांचा थरकाप उडवणारा इशारा

या जागतिक संकटाची भीषणता लक्षात घेऊन संयुक्त राष्ट्रांचे (UN) सरचिटणीस अँटोनियो गुटेरेस यांनी जागतिक समुदायाला अत्यंत कडक शब्दांत इशारा दिला आहे. गुटेरेस यांनी म्हटले आहे की, “हा एल निनो ९० टक्के निश्चिततेसह आपल्या दारावर येऊन ठेपला आहे. आधीच मानवनिर्मित प्रदूषण आणि कार्बन उत्सर्जनामुळे आपली पृथ्वी वेगाने तापत आहे आणि अशात हा एल निनो म्हणजे जणू जळत्या आगीत तेल ओतण्याचे काम करेल.” त्यांनी भीती व्यक्त केली की जर जगाने आताच कडक पावले उचलली नाहीत, तर येत्या काळात संपूर्ण जग एका जळत्या चुलीसारखे होऊन जाईल, जिथे मानवी जीवन असह्य होईल. हा केवळ एक हवामान बदल नसून, हा संपूर्ण मानवजातीसाठी अस्तित्वाचा लढा आहे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

नेमका काय असतो हा ‘एल निनो’? आणि याचा भारतावर काय परिणाम होईल?

सर्वसामान्यांच्या भाषेत सांगायचे तर, ‘एल निनो-सदर्न ऑसिलेशन’ (ENSO) हे पॅसिफिक महासागरात दर दोन ते सात वर्षांनी घडणारे एक नैसर्गिक हवामान चक्र आहे. या चक्राच्या उष्ण टप्प्याला ‘एल निनो’ म्हणतात. जेव्हा पॅसिफिक महासागराच्या पूर्व आणि मध्य भागातील पाणी प्रमाणाबाहेर गरम होते, तेव्हा जगभरातील व्यापारी वारे (Trade Winds) कमकुवत होतात. यामुळे पावसाचे ढग आपली दिशा बदलतात. याचा परिणाम असा होतो की, ज्या भागात दरवर्षी भरपूर पाऊस पडतो तिथे भीषण दुष्काळ पडतो आणि जिथे दुष्काळ असतो तिथे महापूर येतो.

भारताच्या दृष्टीने विचार केल्यास, एल निनोचा थेट संबंध मान्सूनशी असतो. जेव्हा जेव्हा एल निनो सक्रिय होतो, तेव्हा भारतात मान्सूनचा पाऊस सरासरीपेक्षा कमी होतो, ज्यामुळे देशात दुष्काळ, पाणीटंचाई आणि पिकांचे अतोनात नुकसान होते.

१.५ अंश सेल्सिअसची लक्ष्मणरेषा ओलांडली; भविष्यातील आव्हाने भीषण

पृथ्वीवरील शेवटचा एल निनो हा जून २०२३ ते एप्रिल २०२४ दरम्यान सक्रिय होता. त्या लहानशा कालावधीने देखील जगाचे तापमान इतके वाढवले की २०२४ हे वर्ष मानवी इतिहासातील आतापर्यंतचे सर्वात उष्ण वर्ष ठरले. विशेष म्हणजे, पॅरिस हवामान करारांतर्गत जागतिक तापमानवाढ ज्या १.५ अंश सेल्सिअसच्या आत मर्यादित ठेवण्याचे ध्येय ठेवण्यात आले होते, तो टप्पा या एल निनोमुळे पहिल्यांदाच ओलांडला गेला. आता येणारा नवीन एल निनो जर ३ ते ४ अंश सेल्सिअसने महासागराला तापवणार असेल, तर २०२६ च्या उत्तरार्धात आणि २०२७ मध्ये भूभागावरील उष्णतेच्या लाटा (Heatwaves) मानवी सहनशक्तीच्या पलीकडे जाण्याची शक्यता हवामानशास्त्रज्ञ बेन नोल यांनी वर्तवली आहे.

उपाय काय? आताच कृती करण्याची गरज

या जागतिक महासंकटातून वाचण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे तातडीने आणि मोठ्या प्रमाणावर ‘हवामान कृती’ (Climate Action) करणे. संयुक्त राष्ट्रांच्या मते, जगाला आता पारंपारिक जीवाश्म इंधनाचा (कोळसा, पेट्रोल, डिझेल) वापर पूर्णपणे बंद करावा लागेल आणि सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा यांसारख्या नवीकरणीय ऊर्जेकडे (Renewable Energy) अत्यंत वेगाने वळावे लागेल. याशिवाय, जगातील गरीब आणि असुरक्षित देशांना या संकटाचा सामना करण्यासाठी आर्थिक मदत देणे आणि प्रत्येक देशात अत्याधुनिक ‘पूर्वसूचना प्रणाली’ (Early Warning Systems) लागू करणे बंधनकारक आहे, जेणेकरून संभाव्य विनाशापासून जीवितहानी वाचवता येईल.