मराठीजनांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत अष्टविनायकाला अत्यंत मानाचे स्थान आहे. महाराष्ट्राच्या विविध भागांत विखुरलेली श्री गणेशाची आठ स्वयंभू किंवा प्राचीन देवस्थाने म्हणजे अष्टविनायक.

‘विनायक’ हे श्री गणेशाचेच एक प्रसिद्ध नाव असल्यामुळे या आठ गणेशक्षेत्रांना सामूहिकपणे ‘अष्टविनायक’ असे संबोधले जाते.

अष्टविनायक यात्रेच्या प्रचलित पुणे जिल्ह्यातील हे पवित्र क्षेत्र भक्तांच्या मनातील चिंता दूर करणारा गणपती म्हणून विशेष प्रसिद्ध आहे. थेऊरचे प्राचीन नाव ‘कदंबनगर’ असल्याचे गणेशपुराणातील कथेत सांगितले जाते. येथील कदंब वृक्षाशी श्री चिंतामणीचे विशेष नाते जोडले गेले आहे. पौराणिक कथेनुसार कपिल मुनींकडे ‘चिंतामणी’ नावाचे एक दिव्य रत्न होते. त्या रत्नाच्या प्रभावामुळे मनातील इच्छा पूर्ण होत असत. एकदा गणासुर नावाचा राजा कपिल मुनींच्या आश्रमात आला. कपिल मुनींनी त्या दिव्य रत्नाच्या साहाय्याने गणासुराचे मोठ्या आदराने स्वागत केले आणि त्याला पंचपक्वान्नांचे भोजन दिले.

त्या रत्नाची अद्भुत शक्ती पाहून गणासुराच्या मनात त्याचा मोह निर्माण झाला. त्याने कपिल मुनींकडे चिंतामणी रत्नाची मागणी केली. कपिल मुनींनी नकार दिल्यानंतर गणासुराने ते रत्न बळजबरीने हिरावून घेतले. कपिल मुनींनी श्री गणेशाची आराधना केली. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन श्री गणेश प्रकट झाले आणि त्यांनी गणासुराचा पराभव केला. त्यानंतर चिंतामणी रत्न कपिल मुनींना परत मिळाले.

कपिल मुनींनी ते रत्न स्वतःकडे न ठेवता श्री गणेशाच्या गळ्यात अर्पण केले. त्यामुळे या ठिकाणी श्री गणेशाला ‘चिंतामणी’ हे नाव प्राप्त झाले, अशी आख्यायिका आहे. कदंब वृक्षाशी संबंधित असल्यामुळे या प्रदेशाला कदंबनगर असेही संबोधले गेले. चिंतामणी म्हणजे चिंता दूर करणारे किंवा मनाला समाधान देणारे दैवी तत्त्व, असा श्रद्धेचा अर्थ घेतला जातो. संसारातील प्रत्येक माणसाच्या मनात काही ना काही चिंता असतात. आरोग्य, कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक परिस्थिती, भविष्य किंवा मानसिक अस्वस्थता आदी.

अशा वेळी देवदर्शन, प्रार्थना आणि श्रद्धेमुळे मनाला आधार मिळतो. म्हणूनच ‘चिंतामणी’ हे नाव भक्तांच्या भावविश्वात विशेष स्थान निर्माण करते. येथील गणेशमूर्ती स्वयंभू असल्याची श्रद्धा असून मूर्तीची सोंड डावीकडे वळलेली आहे. मूर्तीच्या नेत्रस्थानी रत्नजडित अलंकार असल्याचे वर्णन आढळते. मंदिरातील गणेशस्वरूप अत्यंत प्रसन्न आणि भक्तांना समाधान देणारे मानले जाते.

पेशवे आणि थेऊरचे नाते

थेऊरच्या चिंतामणी मंदिराला पेशवेकालीन इतिहासातही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. पुण्याच्या पेशवा घराण्याची श्री गणेशावर अत्यंत श्रद्धा होती. त्यामुळे पेशवे आणि त्यांच्या कुटुंबीयांचे थेऊरला वारंवार येणे-जाणे असे. मंदिराचा विस्तार आणि विकास पेशव्यांच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर झाला. पेशवे दरबारातील अनेक मान्यवर या गणेशक्षेत्राला भेट देत असत. त्यामुळे धार्मिक महत्त्वाबरोबरच थेऊरला ऐतिहासिक महत्त्वही प्राप्त झाले. माधवराव पेशवे हे श्री गणेशाचे निस्सीम भक्त होते. आपल्या आयुष्याच्या अखेरीस ते थेऊर येथेच वास्तव्यास होते. १८ नोव्हेंबर १७७२ रोजी थेऊर येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने मराठा साम्राज्याला मोठा धक्का बसला.

पतीच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नी रमाबाई यांनी सती जाण्याचा निर्णय घेतला. थेऊर येथेच रमाबाईंची समाधी आहे. आजही या परिसरात माधवराव पेशवे आणि रमाबाई यांच्या स्मृती इतिहासाची साक्ष देतात. माधवराव पेशव्यांची कारकीर्द अल्पकाळाची असली, तरी मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात ती अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. त्यांच्या कर्तृत्वाची आणि त्यागाची आठवण करून देणारे दालन मंदिर परिसरात उभारण्यात आले आहे. निरगुडकर फाउंडेशनने साकारलेले हे कलादालन पाहताना त्या काळातील इतिहास जिवंत झाल्यासारखा अनुभव येतो.