• इतिहासातील सर्वात उष्ण वर्षाचा धोका
• १.५°C ची कठीण मर्यादा ओलांडण्याची भीती
• भारतासह जगावर गंभीर परिणामांची टांगती तलवार

संपूर्ण जगभरात हवामान बदल आणि जागतिक तापमानवाढीचा  धोका दिवसेंदिवस अत्यंत गंभीर रूप धारण करत चालला आहे.

अलीकडेच समोर आलेल्या वैज्ञानिक आकडेवारीनुसार आणि विश्लेषणांनुसार, २०२६ हे वर्ष मानवजातीच्या इतिहासातील आजवरचे सर्वात उष्ण वर्ष ठरण्याच्या अगदी उंबरठ्यावर उभे आहे. जागतिक ख्यातीचे हवामान शास्त्रज्ञ जेम्स हॅन्सेन यांनी दिलेला इशारा आता खरोखरच वास्तवात उतरताना दिसत आहे. विविध आंतरराष्ट्रीय अभ्यास आणि वैज्ञानिक गणितांच्या आधारे असा अंदाज वर्तवला जात आहे की, या वर्षातील वाढती उष्णता मागील सर्व जागतिक रेकॉर्ड मोडून काढेल.

जगासमोर उभं ठाकलेलं सर्वात मोठं हवामान संकट

युरोपियन युनियनच्या प्रसिद्ध ‘कोपर्निकस क्लायमेट चेंज सर्व्हिस’ (C3S) आणि ‘बर्कले अर्थ’ या जागतिक संस्थांनी जाहीर केलेल्या ताज्या अहवालानुसार, २०२६ हे वर्ष आतापर्यंतचे सर्वात उष्ण वर्ष बनण्याची शक्यता अधिक बळकट झाली आहे. वैज्ञानिक अहवालांनुसार, जरी या वर्षाने २०२४ चा आतापर्यंतचा विक्रम पूर्णपणे मोडला नाही, तरीही ते नोंदवलेल्या इतिहासातील दुसरे सर्वात उष्ण वर्ष बनेल हे जवळजवळ निश्चित मानले जात आहे. जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) सहा प्रमुख जागतिक डेटासेटनुसार, याआधी २०२४ मध्ये जागतिक तापमानाने औद्योगिक क्रांतीपूर्व काळाची मर्यादा ओलांडली होती आणि २०२३ तसेच २०२५ मध्येही तापमान या धोकादायक पातळीच्या अगदी जवळ पोहोचले होते.

‘सुपर एल निनो’ आणि उकळणारा समुद्र: उष्णता वाढण्याची मुख्य कारणे

वर्ष २०२६ मध्ये पृथ्वीचे तापमान इतक्या वेगाने वाढण्यामागे मुख्यत्वे दोन मोठी जागतिक कारणे कारणीभूत ठरली आहेत. पहिले कारण म्हणजे पॅसिफिक महासागरात निर्माण झालेला अतिशय तीव्र स्वरूपाचा ‘सुपर एल निनो’. विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरातील एल निनोची ही घटना यंदा असामान्यपणे तीव्र झाली आहे. सध्याच्या या एल निनोच्या तीव्रतेने इतिहासातील तीन सर्वात धोकादायक मानल्या गेलेल्या एल निनो वर्षांना (१९८२-८३, १९९७-८८ आणि २०१५-१६) देखील मागे टाकले आहे.

दुसरे सर्वात चिंताजनक कारण म्हणजे महासागरांचे अभूतपूर्व वाढलेले तापमान. जगभरातील सागरी पृष्ठभागाचे तापमान दररोज नवनवीन धोकादायक विक्रम प्रस्थापित करत आहे. ऑगस्ट आणि सप्टेंबर २०२६ मधील सागरी पृष्ठभागाचे सरासरी तापमान हे इतिहासातील आजवरचे सर्वाधिक नोंदवले गेलेले तापमान ठरले आहे. मे महिन्यात पॅसिफिक महासागरात तयार होणाऱ्या ‘एल निनो’चा खरा प्रभाव साधारणपणे दोन ते चार महिन्यांच्या विलंबाने दिसून येतो. त्यामुळेच या वर्षी ऑगस्ट महिना हा आजवरचा सर्वात उष्ण महिना नोंदवला गेला.

१.५°C ची सुरक्षित मर्यादा धोक्यात: पॅरिस करारावर प्रश्नचिन्ह

जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) आकडेवारीनुसार, २०२६ मध्ये पृथ्वीचे सरासरी तापमान औद्योगिक युगाच्या (१८५०-१९००) सरासरीपेक्षा १.४९°C ते १.५°C ने जास्त राहण्याची शक्यता आहे. ही तीच १.५°C ची धोकादायक मर्यादा आहे, जी पॅरिस हवामान कराराने (Paris Climate Agreement) जागतिक हवामान स्थिर ठेवण्यासाठी कमाल मर्यादा म्हणून निश्चित केली होती. काही वेगवेगळ्या डेटासेटनुसार हे प्रमाण १.४°C ते १.५°C दरम्यान दाखवले जात असले, तरी २०२४ चा अपवाद वगळता २०२६ हे वर्ष मागील इतर सर्व वर्षांपेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त उष्ण असेल, यावर सर्व आंतरराष्ट्रीय शास्त्रज्ञांचे एकमत झाले आहे.