भारतीय स्टार्टअप्सची यशोगाथा आता केवळ देशाच्या सीमेपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. भारतात वाढलेल्या आणि शिक्षण घेतलेल्या संस्थापकांनी परदेशातही मोठ्या कंपन्या उभारल्या असून, जागतिक स्टार्टअप आणि टेक्नॉलॉजी क्षेत्रात भारतीय संस्थापकांचा प्रभाव वाढत असल्याचे समोर आले आहे.

Prosus आणि Dealroom यांच्या Indian Diaspora Indexनुसार, भारतात वाढलेल्या संस्थापकांनी भारताबाहेर तब्बल २०५ विद्यमान आणि माजी युनिकॉर्न कंपन्यांच्या उभारणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. या कंपन्यांमधील संस्थापकांच्या अंदाजित हिस्सेदारीच्या आधारे त्यांचे एकूण मूल्य सुमारे ५६० अब्ज डॉलर्स, म्हणजेच जवळपास ५३.६५ लाख कोटी रुपये इतके आहे.

५६० अब्ज डॉलर्स म्हणजे संस्थापकांची वैयक्तिक संपत्ती नाही

या आकडेवारीबाबत एक महत्त्वाची बाब लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ५६० अब्ज डॉलर्स हा भारतीय संस्थापकांच्या वैयक्तिक संपत्तीचा आकडा नाही. हा त्या कंपन्यांच्या मूल्यांकनातील संस्थापकांच्या अंदाजित हिस्सेदारीवर आधारित आकडा आहे. कंपन्यांना मिळालेले पुढील फंडिंग, कर्मचाऱ्यांना दिलेले शेअर्स, संस्थापकांनी केलेली शेअर विक्री आणि इतर व्यवहारांमुळे प्रत्यक्ष संस्थापकांची हिस्सेदारी वेगळी असू शकते.

२०५ विदेशी युनिकॉर्न कंपन्यांचे दोन गट

Indian Diaspora Indexमध्ये समाविष्ट २०५ विदेशी युनिकॉर्न कंपन्यांचे मुख्यतः दोन गट करण्यात आले आहेत. ७० कंपन्या अशा आहेत, ज्या पूर्णपणे भारतात वाढलेल्या संस्थापकांनी सुरू केल्या आहेत. या कंपन्यांमधील संस्थापकांच्या हिस्सेदारीवर आधारित मूल्य सुमारे २४३ अब्ज डॉलर, म्हणजेच जवळपास २३.२८ लाख कोटी रुपये आहे. तर उर्वरित १३५ कंपन्यांमध्ये भारतात वाढलेले संस्थापक इतर देशांतील संस्थापकांसोबत सहभागी आहेत.

या कंपन्यांमधील संस्थापकांच्या हिस्सेदारीचे मूल्य सुमारे ३१७ अब्ज डॉलर, म्हणजेच जवळपास ३०.३७ लाख कोटी रुपये आहे. अशा प्रकारे दोन्ही गटांची बेरीज केली असता २०५ विदेशी युनिकॉर्न कंपन्या आणि सुमारे ५६० अब्ज डॉलरचे संस्थापक-हिस्सेदारी मूल्य समोर येते. या यादीत Zscaler, Rubrik आणि Nutanix यांसारख्या कंपन्यांचा समावेश आहे.

भारतीय संस्थापकांसाठी अमेरिकाच मोठे स्टार्टअप हब

भारतामध्ये वाढलेल्या संस्थापकांशी संबंधित विदेशी युनिकॉर्न कंपन्यांमध्ये अमेरिकेचे वर्चस्व स्पष्टपणे दिसून येते. या २०५ युनिकॉर्नपैकी १८७ कंपन्या म्हणजेच जवळपास ९१ टक्के कंपन्या अमेरिकेत स्थित आहेत. यावरून भारतीय संस्थापकांसाठी अमेरिका हे स्टार्टअप आणि टेक्नॉलॉजी क्षेत्रातील प्रमुख केंद्र असल्याचे दिसून येते. मात्र, भारतात वाढलेल्या संस्थापकांऐवजी भारतामध्ये जन्मलेल्या संस्थापकांचा व्यापक विचार केला असता जगभरात अशा एकूण ३२३ युनिकॉर्न कंपन्यांची ओळख पटते.

भारतात जन्मलेल्या संस्थापकांशी संबंधित ३२३ युनिकॉर्न

रिपोर्टमध्ये अशा युनिकॉर्न कंपन्यांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे, ज्यांच्या किमान एका संस्थापकाचा जन्म भारतात झाला आहे. या व्यापक गटामध्ये ३२३ युनिकॉर्न कंपन्या ओळखण्यात आल्या. त्यापैकी १०२ कंपन्या भारतात सुरू झाल्या, तर जवळपास २०० कंपन्या अमेरिकेत सुरू झाल्या किंवा नंतर अमेरिकेत स्थलांतरित झाल्या आहेत. तसेच, उर्वरित २१ कंपन्या इतर देशांमध्ये सुरू झाल्या. या आकडेवारीमध्ये भारतात जन्मलेले, मात्र लहान वयातच भारत सोडून परदेशात स्थायिक झालेले संस्थापकही समाविष्ट आहेत.

भारतातील युनिकॉर्न इकोसिस्टमही मजबूत

भारतातील स्टार्टअप इकोसिस्टमच्या वाढीचेही या इंडेक्समध्ये चित्र दिसते. भारतात स्थित असलेल्या १०२ युनिकॉर्न कंपन्यांचे संस्थापकांच्या हिस्सेदारीवर आधारित एकूण मूल्य सुमारे ३४९ अब्ज डॉलर, म्हणजेच जवळपास ३३.४३ लाख कोटी रुपये असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. या यादीत भारतातील काही मोठ्या आणि प्रसिद्ध स्टार्टअप कंपन्यांचाही समावेश आहे.

Flipkart – सुमारे ३६ अब्ज डॉलर्स म्हणजे जवळपास ३.४५ लाख कोटी रुपये Zomato – सुमारे ३० अब्ज डॉलर्स म्हणजे जवळपास २.८७ लाख कोटी रुपये Groww – सुमारे १६ अब्ज डॉलर्स म्हणजे जवळपास १.५३ लाख कोटी रुपये

भारतीय टॅलेंटचा जागतिक प्रभाव

या आकडेवारीतून भारतीय स्टार्टअप संस्थापकांचा प्रभाव केवळ देशांतर्गत बाजारापुरता मर्यादित नसल्याचे दिसून येते. भारतात वाढलेले किंवा भारतात जन्मलेले अनेक उद्योजक अमेरिका आणि इतर प्रमुख टेक्नॉलॉजी बाजारपेठांमध्ये कंपन्या उभारत आहेत. त्याचवेळी भारतातील युनिकॉर्न इकोसिस्टमही वेगाने विस्तारत असून, देशांतर्गत आणि जागतिक पातळीवर भारतीय उद्योजकतेचा ठसा अधिक मजबूत होत आहे.