देशातील अत्यंत प्रतिष्ठेच्या मानल्या जाणाऱ्या ‘इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ (IIT) संस्थांमधून एक धक्कादायक आणि चिंताजनक वास्तव समोर आले आहे. गेल्या पाच वर्षांत देशातील विविध आयआयटी कॅम्पसमध्ये तब्बल ५३ विद्यार्थ्यांनी आपला जीव गमावला आहे.

अत्यंत चिंतेची बाब म्हणजे, यापैकी ५० टक्क्यांहून अधिक विद्यार्थी हे अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) आणि इतर मागासवर्गीय (OBC) समुदायातील आहेत. या संदर्भातील वृत्त ‘हिंदुस्तान टाइम्स’ या वृत्तसंस्थेने दिले आहे.

मिळालेल्या माहितीनुसार, या ५३ मृत्यूंपैकी ४५ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलले आहे, तर ८ विद्यार्थ्यांचा अनैसर्गिक परिस्थितीत मृत्यू झाला आहे. ‘हिंदुस्तान टाइम्स’ने माहिती अधिकारात (RTI) मिळवलेल्या माहितीवरून आणि शासकीय पत्रांतील आकडेवारीवरून ही गंभीर बाब उघड झाली आहे.

५ वर्षांत आत्महत्येच्या घटनांमध्ये प्रचंड वाढ

आयआयटी प्रशासनाने केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाला दिलेल्या आकडेवारीनुसार, आयआयटी संस्थांमधील विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूचे प्रमाण वर्षागणिक वाढताना दिसत आहे:

• २०२०-२१: ५ मृत्यू
• २०२०-२२: ६ मृत्यू
• २०२२-२३: ६ मृत्यू
• २०२३-२४: १७ मृत्यू
• २०२४-२५: १९ मृत्यू

या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते की, गेल्या दोन वर्षांत (२०२३ ते २०२५) विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूच्या घटनांमध्ये अचानक मोठी आणि भयावह वाढ झाली आहे. एकूण मृत्यूंपैकी जवळपास ८४.९ टक्के मृत्यू हे आत्महत्येमुळे झाले आहेत.

सामाजिक वर्गवारीनुसार आकडेवारी काय सांगते?

आयआयटीमध्ये मृत्युमुखी पडलेल्या ५३ विद्यार्थ्यांची सामाजिक वर्गवारीनुसार आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे:

एकत्रितपणे विचार केल्यास SC, ST आणि OBC प्रवर्गातील एकूण २९ विद्यार्थ्यांचा (५४.७%) मृत्यू झाला आहे.

ओबीसी (१२), एसटी (७) आणि ईडब्ल्यूएस (१) प्रवर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांचे मृत्यू हे आत्महत्येमुळेच झाले आहेत. तर अनुसूचित जाती (SC) प्रवर्गातील १० पैकी ९ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली आहे.

कोणत्या आयआयटी कॅम्पसमध्ये सर्वाधिक घटना?

गेल्या पाच वर्षांत आयआयटी खरगपूर, आयआयटी दिल्ली आणि आयआयटी हैदराबाद* या तीन कॅम्पसमध्ये सर्वाधिक म्हणजे प्रत्येकी ७ विद्यार्थ्यांचा मृत्यू झाला आहे.

• आयआयटी कानपूर आणि आयआयटी बीएचयू (वाराणसी): प्रत्येकी ६ मृत्यू
• आयआयटी मद्रास: ५ मृत्यू

केवळ आत्महत्येचा विचार केला तर आयआयटी हैदराबाद येथे सर्वाधिक (७) आत्महत्येच्या घटना घडल्या आहेत. त्यापाठोपाठ खरगपूर, दिल्ली आणि कानपूर येथे प्रत्येकी ६ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली आहे.

संसदेत माहिती का मांडली गेली नाही?

लोकसभेतील तारांकित प्रश्नाला उत्तर देण्यासाठी उच्च शिक्षण विभागाने (DoHE) १ डिसेंबर २०२५ रोजी सर्व आयआयटी संस्थांकडून ही माहिती मागवली होती. काँग्रेस खासदार के. सी. वेणुगोपाल यांनी केंद्रीय शिक्षण संस्थांमधील विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांसंदर्भात प्रश्न विचारला होता. आयआयटी प्रशासनाकडून मंत्रालयाला संपूर्ण माहिती प्राप्त झाली असली, तरी ही आकडेवारी संसदेच्या पटलावर मांडली गेली नाही.

वाढत्या आत्महत्यांमागील मुख्य कारणे काय?

शिक्षणतज्ज्ञ आणि प्राध्यापकांच्या मते, केवळ समुपदेशक (Counsellors) नेमून हा गंभीर प्रश्न सुटणारा नाही. विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांमागे खालील प्रमुख कारणे आहेत:

1. शैक्षणिक ताण आणि ग्रेडिंग पद्धत: आयआयटीमधील ‘रिलेटिव्ह ग्रेडिंग’ (Relative Grading) आणि अभ्यासाचा अतिप्रचंड ताण.
2. सामाजिक एकटेपणा: वेगवेगळ्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीतून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांना कॅम्पसच्या वातावरणाशी जुळवून घेताना येणाऱ्या अडचणी.
3. रोजगाराची चिंता: भविष्यातील नोकरी आणि करिअरबद्दल वाटणारी प्रचंड भीती.
4. संवादहीनता: प्राध्यापक आणि विद्यार्थ्यांमधील घटत चाललेला थेट संवाद.

बिट्स पिलानीचे कुलगुरू आणि आयआयटी दिल्लीचे माजी संचालक प्रो. व्ही. रामगोपाल राव यांनी सांगितले, “आज आयआयटीमध्ये विविध सामाजिक पार्श्वभूमीतून विद्यार्थी येतात. केवळ संकट आल्यावर समुपदेशन करण्याऐवजी, ही समस्या मुळातून रोखण्यासाठी प्रयत्न करण्याची गरज आहे. विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य हा त्यांच्या दैनंदिन कॅम्पस जीवनाचा भाग असायला हवा.”

सध्याची स्थिती: १ डिसेंबर २०२५ च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, देशातील २३ आयआयटी कॅम्पसमध्ये सध्या एकूण १०८ मानसिक समुपदेशक कार्यरत आहेत. मात्र, विद्यार्थ्यांची संख्या पाहता ही व्यवस्था पुरेशी नसल्याचे शिक्षणतज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.