पाकिस्तानचा प्रमुख धोरणात्मक भागीदार असलेल्या तुर्कीने ऑगस्ट २०२६ मध्ये भारताकडून विक्रमी प्रमाणात डिझेलची आयात केली आहे. गेल्या अनेक वर्षांतील भारताकडून करण्यात आलेली ही सर्वाधिक डिझेल खरेदी ठरली आहे.
रशियाकडून होणारा पुरवठा घटत असताना आणि मध्यपूर्वेतील इंधन पुरवठ्याचे मार्ग विस्कळीत होत असताना, भारत हा राष्ट्राध्यक्ष रेचेप तय्यिप एर्दोगान यांच्या नेतृत्वाखालील तुर्कीसाठी महत्त्वाचा पर्यायी इंधन पुरवठादार म्हणून पुढे आला आहे.
तुर्कीने पारंपरिक इंधन पुरवठादार रशियाकडून होणारा पुरवठा कमी झाल्यानंतर भारताकडे डिझेलसाठी मोर्चा वळवला आहे. ऑगस्टमध्ये तुर्कीची भारतातून होणारी डिझेल आयात विक्रमी पातळीवर पोहोचली. त्याचवेळी रशियाकडून होणारा पुरवठा मोठ्या प्रमाणात घसरला. त्यामुळे पाकिस्तानचा हा धोरणात्मक भागीदार आपल्या पारंपरिक रशियन पुरवठादारापलीकडे इंधनाचा शोध घेत आहे.
तुर्की हा पाकिस्तानच्या सर्वात जवळच्या धोरणात्मक भागीदारांपैकी एक मानला जातो. २०२५ मध्ये ‘ऑपरेशन सिंदूर’दरम्यान तुर्कीने पाकिस्तानला जोरदार पाठिंबा दिल्याचा दावा करण्यात आला होता. राष्ट्राध्यक्ष एर्दोगान यांच्या नेतृत्वाखालील तुर्कीने सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तानसोबत ‘मक्का डिफेन्स अलायन्स’ नावाची नाटोसदृश धोरणात्मक संरक्षण भागीदारीही स्थापन केली आहे.
मात्र, जगभरातील तेल पुरवठ्याच्या मार्गांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर व्यत्यय निर्माण झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर, तुर्कीतील खरेदीदार आता भारतीय तेलशुद्धीकरण कंपन्यांकडून विक्रमी प्रमाणात डिझेल खरेदी करत आहेत. उपलब्ध आकडेवारीवरून या बदलाचे मोठे स्वरूप स्पष्ट होते.
वस्तू बाजारातील आकडेवारी देणाऱ्या केप्लर या संस्थेच्या माहितीनुसार, ऑगस्टमध्ये तुर्कीने भारताकडून दररोज १ लाख २० हजार बॅरलपेक्षा अधिक डिझेल आयात केले. २०१७ पासूनच्या केप्लरच्या नोंदींनुसार हा आतापर्यंतचा सर्वाधिक मासिक स्तर आहे. त्याच महिन्यात अमेरिकेकडून तुर्कीने सुमारे ९० हजार बॅरल प्रतिदिन डिझेल आयात केले. या दोन्ही देशांकडून झालेली ही आतापर्यंतची सर्वोच्च मासिक आयात होती, असे रॉयटर्सने वृत्त दिले आहे.
याउलट, तुर्कीची रशियाकडून होणारी डिझेल आयात ऑगस्टमध्ये सुमारे ८० हजार बॅरल प्रतिदिन इतकी राहिली. वर्षाच्या सुरुवातीच्या काही महिन्यांत ही आयात २ लाख बॅरल प्रतिदिनांपेक्षा अधिक होती.
डॅलसस्थित ऊर्जा अर्थतज्ज्ञ अनास अलहज्जी यांनी या बदलावर आश्चर्य व्यक्त करताना ‘एक्स’वर म्हटले की, ऑगस्टमध्ये भारताची तुर्कीला होणारी पेट्रोलियम उत्पादनांची निर्यात विक्रमी पातळीवर पोहोचली असून, वर्षभराच्या तुलनेत त्यात जवळपास पाचपट वाढ झाली आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, यातील बहुतांश माल रिलायन्सने पाठवला.
तुर्की भारताकडे का वळला?
रशिया हा ऐतिहासिकदृष्ट्या तुर्कीच्या डिझेल पुरवठ्याचा प्रमुख स्रोत राहिला आहे. तुर्कीच्या ऊर्जा बाजार नियामक प्राधिकरणाच्या आकडेवारीनुसार, २०२५ मध्ये तुर्कीच्या एकूण डिझेल आयातीपैकी सुमारे ८५ टक्के डिझेल रशियाकडून येत होते. रशियाने त्यावेळी दररोज सुमारे २ लाख ८१ हजार बॅरल डिझेलचा पुरवठा केला. मात्र, रशियावरील ही मोठी अवलंबित्वाची पातळी आता तुर्कीसाठी अडचणीची ठरत आहे.
युक्रेनच्या ड्रोन हल्ल्यांमुळे रशियातील तेलशुद्धीकरण प्रकल्प आणि देशांतर्गत इंधन उपलब्धतेवर परिणाम झाला. त्यानंतर रशियाने डिझेल निर्यातीवर निर्बंध आणले. रॉयटर्सच्या माहितीनुसार, तुर्कीची रशियाकडून होणारी डिझेल आयात जुलैमध्ये सुमारे १ लाख बॅरल प्रतिदिन, तर ऑगस्टमध्ये सुमारे ८० हजार बॅरल प्रतिदिन झाली. त्यामुळे ऑगस्टमध्ये तुर्कीच्या डिझेल आयातीतील रशियाचा वाटा सुमारे २० टक्क्यांवर आला.
