पश्चिम आशियातील वाढत्या संघर्षामुळे आणि हॉर्मुझ सामुद्रधुनीभोवती निर्माण झालेल्या अस्थिरतेमुळे जागतिक तेल बाजारात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
जगातील मोठ्या प्रमाणावरील कच्च्या तेलाची वाहतूक या सामुद्रधुनीतून होत असल्याने या मार्गात कोणताही अडथळा निर्माण झाल्यास त्याचे परिणाम थेट जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतात. या पार्श्वभूमीवर पश्चिम आशियातील पाच देशांनी हॉर्मुझ सामुद्रधुनीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी चार महत्त्वाचे पर्यायी मार्ग विकसित केले आहेत.
हॉर्मुझ सामुद्रधुनी ही पर्शियन आखाताला ओमानच्या आखाताशी जोडणारी अत्यंत महत्त्वाची जलवाहतूक मार्गिका आहे. जगातील तेल आणि नैसर्गिक वायूच्या पुरवठ्याचा मोठा हिस्सा या मार्गातून जातो. त्यामुळे या सामुद्रधुनीत तणाव निर्माण झाला की जागतिक बाजारपेठांमध्ये तेलाच्या किंमती वाढण्याची भीती निर्माण होते.
याच धोक्याचा विचार करून सौदी अरेबियाने ‘ईस्ट-वेस्ट पाइपलाइन’ अधिक सक्षम केली आहे. या पाइपलाइनच्या मदतीने देशाच्या पूर्वेकडील तेलक्षेत्रांमधून कच्चे तेल थेट लाल समुद्र किनाऱ्यावरील यानबू बंदरापर्यंत पोहोचवले जाते. त्यामुळे हॉर्मुझ सामुद्रधुनी बंद पडली तरी तेल निर्यात सुरू ठेवणे शक्य होते.
संयुक्त अरब अमिरातीनेही हॉर्मुझला पर्याय म्हणून ‘हबशन-फुजैराह पाइपलाइन’ उभारली आहे. या प्रकल्पामुळे अबुधाबीतील तेल थेट फुजैराह बंदरावर पोहोचते. फुजैराह हे बंदर हॉर्मुझ सामुद्रधुनीच्या बाहेर असल्याने तेलवाहू जहाजांना संवेदनशील मार्ग टाळता येतो.
इराकने तुर्कस्तानमधील सेहान बंदरापर्यंत जाणाऱ्या ‘किर्कुक-सेहान पाइपलाइन’वर भर दिला आहे. यामुळे इराकला भूमध्य समुद्रामार्गे तेल निर्यातीचा पर्यायी मार्ग उपलब्ध झाला आहे. तसेच भविष्यात जॉर्डन आणि इतर देशांशी जोडणाऱ्या नव्या पाइपलाइन प्रकल्पांवरही काम सुरू आहे.
दुसरीकडे इराणने ‘गोरेह-जास्क पाइपलाइन’ विकसित करून स्वतःसाठी स्वतंत्र निर्यात मार्ग निर्माण केला आहे. या प्रकल्पामुळे तेल थेट ओमानच्या आखातातील जास्क बंदरावर पोहोचते. त्यामुळे इराणलाही हॉर्मुझ सामुद्रधुनीवरील अवलंबित्व कमी करता आले आहे. ओमाननेदेखील दुक्म, सोहार आणि सलालाह या आधुनिक बंदरांचा विकास वेगाने सुरू ठेवला आहे. ही बंदरे भविष्यात तेल व इतर मालवाहतुकीसाठी महत्त्वाची केंद्रे ठरणार आहेत.
तज्ज्ञांच्या मते, हॉर्मुझ सामुद्रधुनीचे महत्त्व सध्या कमी झालेले नसले तरी वाढत्या भू-राजकीय तणावाच्या पार्श्वभूमीवर पर्यायी मार्गांची उभारणी ही काळाची गरज बनली आहे. या नव्या मार्गांमुळे पश्चिम आशियातील संघर्षाचा जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर होणारा परिणाम काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो. त्यामुळे भविष्यात कोणत्याही संकटाच्या काळात जगाचा तेलपुरवठा सुरळीत ठेवण्यासाठी हे चार पर्यायी मार्ग महत्त्वाची भूमिका बजावतील, असे मानले जात आहे.
